عناصر چهارگانه در طب سنتی

عناصر چهارگانه در طب سنتی

 

الف) خاک:

جسمی است ساده و دارای سنگینی مطلق که در مرکز سایر عناصر قرار گرفته است. این جسم ثابت و ساکن است اما به لحاظ سرشت طبیعی خود، به سوی مرکز خویش گرایش دارد و نماد یبوست و خشکی می باشد.

ب) آب:

جسمی است ساده و روان و دارای سنگینی زیاد، موضع طبیعی آن طوری است که خاک را در بر می گیرد و همواره به سوی مرکز آن در حرکت است و نماد برودت و سردی است.

ج) هوا:

جسمی است ساده و دارای سبکی زیاد، بالاتر از آب و پایین ترت از آتش واقع است و همواره به هر سوی در حرکت است و نماد تری و رطوبت است (البته باید خاطر نشان کنیم که منظور از تری، میزان تخلخل و روانی و سیالیت در حرکت است…)

د) آتش:

جسمی است ساده و دارای سبکی مطلق، بالاتر از همه عناصر قرار دارد و همواره در جهت عکس مرکز خود حرکت می کند و نماد گرما و حرارت است

1. کره زمین

2. کره آب

3. کره هوا

4. کره آتش (اِتر)

که این ترتیب عناصر در خلقت زمین و آسمان مشاهده می گردد که به صورت شماتیک می توان شکل آن را اینگونه نشان داد:

 

1
2
4
3

 

 

 

 

 

 

گردش چهارگانه افلاک به وجود آمدن موجودات زمینی:

در گردش اول طبیعت های مفرده، یعنی حرارت و یبوست و برودت در رطوبت به وجود آمده است.

در گردش دوم این چهار طبیعت با هم همزوج شده و از امتزاج دو به دوی آن ها با هم آتش، هوا، آب و خاک به وجود آمده اند که عناصر اولیه تشکیل دهنده کره زمین و سایر کرات مشابه هستند.

در گردش سوم موجودات مرکب به وجود آمده اند که در مرحله اول معادن تولید شده اند، و آن ها را اولین مرکب گویند و در مرحله بعدی نباتات و حیوانات به وجود آمده اند که به آن ها دومین مرکب گویند و مجموع آن ها خوراک انسان را تشکیل می دهند.

در چهارمین گردش افلاک یعنی آخرین مرحله تکامل وجودتا حال، حیوان ناطق یعنی انسان به وجود آمده است که آن را سومین مرکب می دانند.

 

اجسام را با مقایسه کیفیت، نسبت به همدیگر به دو دسته کیفیت مشترک و غیرمشترک تقسیم بندی می کنند:

کیفیت مشترک:

کیفیتی است که در همه موجودات وجود داشته به نوعی قابل لمس یا مقایسه است. بر اساس خصوصیتی به نام وزن تمامی اجسام را بر اساس دو کیفیت سبک و سنگین تقسیم بندی می نمایند و برای هر کدام از این کیفیات دو کیفیت سنگین مطلق و سنگین نسبی، و سبک نسبی و سبک مطلق تعریف نموده اند.

خاک سنگین مطلق سنگین تر از آن وجود ندارد.
آب سنگین نسبی نسبتاً سنگین است.
آتش سبک مطلق سبک تر از آن وجود ندارد.
هوا سبک نسبی نسبتاً سبک است.

 

کیفیت غیرمشترک:

الف) کیفیت فاصله: کیفیتی است که خاصیت تأثیرگذاری بر سایر کیفیات را دارد که شامل حرارت و برودت می باشد.

ب) کیفیت منفعله: کیفیتی است که از کیفیت فاصله تأثیر می پذیرد شامل رطوبت و یبوست است.

آتش نماد جسمی است که در طبع خود به نهایت گرمی برسد. صفرا: گرم و خشک
آّب نماد جسمی کرد در طبع خود به نهایت سردی برسد. بلغم: سرد و تر
هوا مظهر جسمی است که در طبع خود به نهایت روانی و تر برسد. دم: گرم وتر
خاک مظهر جسمی است که در طبع خود به نهایت خشکی برسد. سودا: سرد و خشک

 

وظایف ارکان چهارگانه:

1- خاک عنصری

وظیفه این رکن و عنصر در کائنات ایجاد پایداری و شکل دهی و حفظ اشکال و سختی اجسام است.

2- آب عنصری

وظیفه این رکن ایجاد توانایی شکل پذیری و قابلیت انعطاف در اجسام است، به طوری که اگر این عنصر جسمی بیشتر باشد حالت سیالیت بیشتری پیدا می کند.

3- هوا عنصری

شکل پذیری و سیالیت بیشتر و سریعتر دارد و وظیفه آن ایجاد تخلخل و فاصله بین ذرات اجسام  افزایش الطاف و سبکی است، جسمی که هوا عنصری زیاد دارد میل به بالا رفتن پیدا می کند؛ مانند: ابر، دود و ….

4- آتش عنصری

وظیفه آن ایجاد لطافت، نضج (پختگی)، سبکی و کاهش شدت سردی است، مثال:

الف) در یک نمونه فیزیکی و شیمیایی می توان به تفاوت چدن و فولاد اشاره کرد: در چدن خاک عنصری زیاد می شود و کیفیت خشکی آن افزایش می یابد در نتیجه محکم اما شکننده است، ولی در فولاد هوا عنصری زیادتر است در نتیجه قابلیت انعطاف آن بیشتر است.

مثال 2: بیماری ریفلاکس مری به معده: با غلبه آن عنصری را اسقتگتر تحتانی مری توجیح می شود بدین ترتیب که آب عنصری باعث مثل شدن و انقباض ناکارآمد این عضلات می شود.

 

نویسنده: جناب آقای ابوالفضل تقیان